Mevduat mı döviz mi? Tarafsız bir karşılaştırma rehberi

Önce kavramları net ayıralım, çünkü çoğu yanlış karar buradaki karışıklıktan doğar.

TL vadeli mevduat, paranı bankaya belirli bir vade için yatırıp karşılığında önceden belirlenmiş bir faiz aldığın üründür. Getirin baştan bellidir (örneğin yıllık brüt belli bir oran); vade boyunca lira cinsinden ne kazanacağını yaklaşık olarak bilirsin. Belirsizlik düşüktür, ama getiri lira cinsindendir ve liranın alım gücü enflasyonla erir.

Dövizte (dolar, euro vb.) ise iki ayrı şey vardır. Birincisi kur değişimi: paranı dövize çevirdiğinde, kazancın ya da kaybın büyük ölçüde kurun yönüne bağlıdır. İkincisi, dövizi döviz tevdiat hesabında (DTH) tutarsan ek olarak bir döviz faizi alırsın; ama bu faiz genelde TL faizinden belirgin biçimde düşüktür. Yani dövizde asıl getiri/kayıp kaynağı faiz değil, kurun hareketidir.

Kritik fark şudur: Mevduatta getirin bilinir ve sabittir, dövizde ise getirin belirsizdir ve kurun nereye gideceğine bağlıdır. Birinde öngörülebilirlik, diğerinde ise hem yukarı hem aşağı açık bir oynaklık vardır.

İki seçeneği de "yüzde kaç kazandırdı?" diye nominal (kâğıt üstündeki) rakamla karşılaştırmak yanıltıcıdır. Doğru ölçüt reel getiridir: kazancın enflasyondan arındırıldıktan sonra, yani alım gücü cinsinden ne kadar arttığıdır.

Mantık her iki tarafta da aynıdır:

Reel getiri = [(1 + nominal getiri) / (1 + enflasyon)] − 1

Mevduat tarafında nominal getiri, stopaj sonrası net faizindir. Net faizin enflasyonun üstündeyse reel olarak kazanırsın; altındaysa para sayısı artsa bile alım gücün düşmüştür.

Döviz tarafında nominal getiri, dövizin TL karşısındaki kur değişimi artı (varsa) döviz faizidir. Diyelim dövize çevirdiğin paranın TL değeri dönem boyunca yüzde 30 arttı; bunu da aynı enflasyonla kıyaslayıp reel getirini bulursun.

İki seçeneği adil kıyaslamanın tek yolu, ikisinin de reel getirisine bakmaktır. "Dolar yüzde 30 arttı" ile "mevduat net yüzde 35 verdi" cümleleri tek başına bir şey söylemez; ikisini de aynı enflasyona böldüğünde gerçek resim çıkar. Bu hesabın detayını reel getiri ve enflasyon ve TÜFE rehberlerinde adım adım anlatıyoruz.

Dövizin en belirleyici özelliği kur riskidir: kurun gelecekte nereye gideceğini kimse kesin bilemez, dolayısıyla getirin de baştan belli değildir.

Bu risk çift yönlüdür. Kur yükselirse TL cinsinden kazanırsın; ama kur yatay seyreder ya da gerilerse, üstelik o dönemde TL mevduatın faizi yüksekse, dövizde tutmanın fırsat maliyeti ortaya çıkar. Yani "kaybetmesen" bile, mevduatta kazanabileceğin faizden vazgeçmiş olabilirsin.

Buradaki yaygın bir yanılgı şudur: "Döviz uzun vadede hep artar." Geçmiş dönemlerde bazı aralıklarda kur hızlı yükselmiş olabilir; ama geçmiş getiri geleceğin garantisi değildir ve kurun yatay kaldığı ya da gerilediği uzun dönemler de yaşanmıştır. Tam tersine "TL faizi her zaman enflasyonu yener" demek de doğru değildir; faizin enflasyonun altında kaldığı dönemler de olur.

Önemli olan, hiçbir senaryoyu kesin kabul etmemek ve kendi nakit ihtiyacınla bu belirsizliği eşleştirmektir. Kur riskinin nasıl ölçüldüğünü ve neye bağlı olduğunu döviz kuru riski rehberinde derinlemesine ele alıyoruz. Bu rehberde kurun yönü hakkında hiçbir tahmin yapmıyoruz; çünkü bu hem mümkün değildir hem de mevzuata aykırıdır.

İki seçeneğin getirisi farklı vergilenir; bu yüzden karşılaştırmayı her zaman stopaj sonrası net üzerinden yapmak gerekir.

TL vadeli mevduatta faizden, vadenin uzunluğuna göre kademeli bir stopaj kesilir. Mantık şudur: parayı daha uzun süre bağlamayı teşvik etmek için uzun vadede daha düşük stopaj uygulanır. Kısa vadede oran daha yüksek, uzun vadede daha düşüktür. Yani aynı brüt faizle bile, uzun vadede faizinden daha az vergi kesildiği için net getirin görece artabilir.

Döviz tevdiat hesabının (DTH) faizinde stopaj oranları TL mevduattan farklı ve genellikle daha yüksektir. Ayrıca dövizdeki asıl getiri olan kur farkı ile döviz faizi ayrı kalemlerdir; net hesabı yaparken döviz faizinin stopaj sonrası halini dikkate alman gerekir.

Bu oranlar zaman zaman düzenlemelerle değiştiği için bu sayfada tek bir güncel orana çakılmıyoruz. Önemli olan yöntem: brüt değil, her iki tarafta da stopaj sonrası net rakamla kıyas yapmak. Stopajın vadeye göre nasıl değiştiğini stopaj ve vadeli mevduat faizi rehberlerinde örnekle gösteriyoruz; vade ve para birimine göre güncel stopaj oranını FinansZeka'ya sorabilirsin.

Getiri kadar önemli, çoğu zaman daha da belirleyici olan soru şudur: bu paraya ne zaman ihtiyacın olabilir?

Vade esnekliği: TL vadeli mevduatta parayı vadeden önce çekersen genelde o dönemin faizini kaybedersin (vade bozulur). Yakın zamanda nakit ihtiyacın çıkabilecekse, paranı uzun vadeye bağlamak likidite sorunu yaratabilir. Döviz tarafında parayı her an TL'ye çevirebilirsin, ama o anki kur sana uygun olmayabilir ve alış-satış kuru arasındaki makas (spread) bir maliyettir.

Amaç eşleştirmesi: Yakında ödeyeceğin döviz cinsinden bir borcun ya da gideriniz (örneğin yurt dışı eğitim, döviz kredisi taksiti) varsa, o gideri aynı para biriminden tutmak kur riskini doğal olarak azaltır; çünkü gelirinle giderin aynı kurdan etkilenir. Tamamen TL harcayan biri içinse dövizde tutmak ek bir kur riski ekler.

Acil ihtiyaç fonu: İster mevduat ister döviz olsun, ilk düşünülmesi gereken birkaç aylık masrafını karşılayacak, kolay erişilebilir bir tampon bulundurmaktır. Getiri kovalamak için bu güvenlik yastığını riske atmak çoğu durumda mantıklı değildir.

Bu başlıklar tavsiye değildir; amaç, kararını verirken yalnızca "hangisi daha çok kazandırır" değil, "hangisi benim nakit akışıma ve risk toleransıma uyar" sorusunu da sormanı sağlamaktır.

Bu rehber bilinçli olarak "şunu seç" demiyor; çünkü doğru cevap kişiden kişiye değişir ve geleceğe dair (kur, faiz, enflasyon) kesin bir öngörüye dayanır ki bunu kimse garanti edemez. Bunun yerine, kararını verirken kullanabileceğin tarafsız bir çerçeve:

• Net mi, brüt mü? Her iki tarafı da stopaj sonrası net getiriyle kıyasla; brüt oranlar yanıltır.
• Reel mi, nominal mi? Net getiriyi mutlaka güncel enflasyonla kıyasla. İkisi de enflasyonun altındaysa "hangisi daha az kaybettiriyor" sorusu öne çıkar.
• Belirlilik mi, oynaklık mı? Mevduat öngörülebilir, döviz ise hem yukarı hem aşağı açıktır. Hangi belirsizlik düzeyiyle rahat uyuyabileceğine dürüstçe karar ver.
• Tek araç mı, çeşitlendirme mi? Bazı kişiler tüm yumurtaları tek sepete koymak yerine farklı araçlara dağıtmayı tercih eder. Bu da bir yöntemdir; "hepsi şu olsun" zorunluluğu yoktur.
• Amaç ve vade: Paraya ne zaman, hangi para biriminde ihtiyacın olacağını öne koy.

Unutma: "Dolar mı yükselir, faiz mi yener?" sorusunun kesin cevabını veren herkesten temkinli ol. Sağlıklı karar, geleceği bilmekten değil, olası senaryoların her birinde ne olacağını önceden hesaplamaktan geçer. Kendi tutarın, güncel faiz, stopaj ve enflasyonla mevduat ile dövizin net ve reel getirisini yan yana görmek için FinansZeka'ya sorabilirsin.