BIST 100 Endeksi Nedir, Nasıl Hesaplanır?

BIST 100, Borsa İstanbul'da işlem gören en büyük ve en çok alınıp satılan 100 şirketin hisse senedi fiyatlarını tek bir sayıya özetleyen bir endekstir. Kısa kodu XU100'dür.

Endeks, tek tek 100 şirketin fiyatını ezbere takip etmek yerine, bu 100 şirketin topluca ne yönde hareket ettiğini gösteren bir termometre gibi düşünülebilir. Endeks yükseldiğinde, içindeki şirketlerin değeri ortalamada arttı; düştüğünde ortalamada azaldı demektir.

Önemli bir nokta: BIST 100 'bir fiyat' değil, puandır. Yani "BIST 100 şu kadar oldu" derken Türk Lirası değil, başlangıç noktasına göre kaç kat büyüdüğünü gösteren bir gösterge sayısından bahsedilir. BIST 100 borsadaki tüm şirketleri değil, en büyük ve en likit 100 tanesini temsil eder; ancak bu 100 şirket borsanın toplam değerinin çok büyük bir bölümünü oluşturduğu için piyasanın geneli için iyi bir özet sayılır.

BIST 100'e dahil olan şirketler sabit değildir; belirli kurallara göre düzenli olarak gözden geçirilir.

Seçim mantığı:

• Şirketin payları belirli bir süredir (ör. en az 60 gün) borsada işlem görüyor olmalı.
• Şirket, Borsa İstanbul'un ana pazarında (Yıldız Pazar) yer almalı.
• Adaylar; fiili dolaşımdaki piyasa değeri ve işlem hacmi (ne kadar çok alınıp satıldığı, yani likidite) gibi ölçütlere göre sıralanır ve en üstteki 100 şirket endekse alınır.

Değişim sıklığı: Endeksin içeriği genelde üç ayda bir (Ocak, Nisan, Temmuz, Ekim dönemleri) yeniden değerlendirilir. Yükselen bir şirket listeye girerken, kriterleri karşılayamayan bir şirket listeden çıkabilir. Bu yüzden "BIST 100 şirketleri" listesi zamanla değişir; bugünkü 100 şirket beş yıl öncekiyle aynı değildir.

BIST 100, piyasa değeri ağırlıklı bir endekstir. Bu, her şirketin endeks üzerindeki etkisinin büyüklüğüyle orantılı olduğu anlamına gelir. Büyük bir şirketin hissesi yüzde 1 oynadığında endeksi, küçük bir şirketin yüzde 1'inden çok daha fazla etkiler.

Adım 1 - Şirketin piyasa değeri:

Piyasa Değeri = Hisse Fiyatı × Hisse Adedi

Adım 2 - Fiili dolaşım düzeltmesi: Bir şirketin tüm hisseleri değil, gerçekten borsada alınıp satılabilen kısmı dikkate alınır. Buna fiili dolaşımdaki pay oranı (FDPO) denir. Şirketin kurucularında veya ana ortaklarında kilitli duran, piyasada işlem görmeyen hisseler hesaba katılmaz:

Dikkate Alınan Değer = Piyasa Değeri × Fiili Dolaşım Oranı

Adım 3 - Toplama ve oranlama: 100 şirketin bu düzeltilmiş değerleri toplanır ve endeksin başlangıç noktasına oranlanır. Kabaca mantığı şudur:

Endeks = (100 şirketin güncel toplam değeri / başlangıçtaki değer) × başlangıç puanı

Çok büyük bazı şirketlerin endeksi tek başına ezmemesi için, tek bir şirketin endeksteki ağırlığına genellikle bir üst sınır uygulanır. Böylece endeks daha dengeli bir resim verir.

Diyelim ki endekste sadece 2 şirket olsun:

• A Şirketi: fiili dolaşımdaki değeri 90 birim
• B Şirketi: fiili dolaşımdaki değeri 10 birim
• Toplam: 100 birim

Bu durumda A'nın ağırlığı yüzde 90, B'nin ağırlığı yüzde 10'dur.

Eğer A yüzde 10 yükselirse, endekse katkısı: 0,90 × yüzde 10 = yüzde 9 artış. Eğer B yüzde 10 yükselirse, endekse katkısı: 0,10 × yüzde 10 = yüzde 1 artış.

Görüldüğü gibi aynı yüzdesel hareket bile, şirketin büyüklüğüne göre endeksi farklı etkiliyor. Gerçek BIST 100'de bu mantık 100 şirkete yayılır; bu yüzden birkaç dev şirketin günü, çoğu zaman endeksin o günkü yönünü belirler.

Bir endeksin neden değiştiğini şirket bazında merak edersen, güncel ağırlıkları ve hareketleri FinansZeka'ya sorabilirsin.

Baz (başlangıç) noktası: BIST 100'ün başlangıcı Ocak 1986'dır. Yıllar içinde değer çok büyüdüğü için endeks dönemsel olarak yeniden ölçeklenmiştir; ama mantık hep aynıdır: bugünkü puan, başlangıca göre toplam değerin kaç kat arttığını gösterir.

Fiyat endeksi mi, getiri endeksi mi? İki versiyon vardır ve karıştırılması yaygın bir hatadır:

• Fiyat endeksi: Sadece hisse fiyatlarındaki değişimi yansıtır. Şirketler temettü (kâr payı) dağıttığında bu düşüş endeksi aşağı çeker, çünkü temettü hesaba geri eklenmez. Haberlerde gördüğümüz BIST 100 genellikle bu versiyondur.
• Getiri endeksi: Dağıtılan temettülerin sanki tekrar endekse yatırılmış gibi kabul edildiği versiyondur. Uzun vadede temettüleri de saydığı için fiyat endeksinden daha yüksek seyreder.

Bu ayrım, uzun dönem getiri karşılaştırması yaparken önemlidir. Bir yatırımın gerçek performansını ölçerken hangi versiyona baktığını bilmek gerekir.

Endeksin yükselmesi, içindeki şirketlerin ortalamada değer kazandığını; düşmesi ise değer kaybettiğini gösterir. Ancak unutulmaması gereken birkaç nokta var:

• Endeks yükselirken senin sahip olduğun hisse düşebilir; çünkü endeks 100 şirketin ağırlıklı ortalamasıdır, tek bir şirket değil.
• BIST 100 puanı nominal'dir. Yüksek enflasyon dönemlerinde endeks artarken, alım gücü cinsinden (reel olarak) aynı oranda kazanç sağlanmamış olabilir. Reel getiri, enflasyondan arındırılmış getiridir ve ayrı bir konudur.
• Endeks, geçmişi özetler; gelecekteki yönü hakkında bir tahmin değildir ve bir alım-satım sinyali olarak okunmamalıdır.

Bu sayfa eğitici bir rehberdir, yatırım tavsiyesi değildir. Yatırım kararları kişinin kendi durumuna ve risk toleransına bağlıdır.