Bilanço Nasıl Okunur?

Bilanço, bir şirketin belirli bir tarihteki mali durumunu gösteren tablodur. Yıl boyunca ne kazanıldığını anlatan gelir tablosundan farkı şudur: gelir tablosu bir dönemi (örneğin 1 Ocak - 31 Aralık) özetlerken, bilanço o dönemin son gününe ait anlık bir görüntüdür. Bir nevi şirketin o gün çekilmiş fotoğrafı.

Bilanço üç ana parçadan oluşur:

• Varlıklar (Aktif): Şirketin sahip olduğu her şey. Nakit, alacaklar, stoklar, makineler, binalar.
• Yükümlülükler (Borçlar / Yabancı Kaynaklar): Şirketin başkalarına olan borçları. Banka kredileri, tedarikçilere ödenecekler, vergi borçları.
• Özkaynak: Varlıklardan borçlar çıkınca ortaklara kalan kısım.

Tüm bilançonun temelinde tek bir denge vardır:

Varlıklar = Borçlar + Özkaynak

Bu denklem her zaman tutar; "bilanço" kelimesi zaten "denge" anlamına gelir. Şirketin elindeki her varlık ya borçla ya da ortakların koyduğu/biriktirdiği parayla finanse edilmiştir.

Aktif tarafı, paraya çevrilme hızına göre iki gruba ayrılır.

Dönen Varlıklar — genelde bir yıl içinde nakde çevrilmesi beklenenler:

• Nakit ve Nakit Benzerleri: Kasadaki para, banka mevduatı.
• Ticari Alacaklar: Müşterilerin henüz ödemediği, vadeli satılan mal/hizmet bedelleri.
• Stoklar: Satılmayı bekleyen mallar, hammadde, yarı mamul.

Duran Varlıklar — uzun süre elde tutulan, kolay paraya çevrilmeyenler:

• Maddi Duran Varlıklar: Arsa, bina, makine, taşıt, demirbaş.
• Maddi Olmayan Duran Varlıklar: Marka, patent, lisans, şerefiye gibi elle tutulmayan değerler.

Bir ipucu: dönen varlıkların toplam içindeki ağırlığı, şirketin ne kadar "likit" (nakde yakın) olduğu konusunda fikir verir. Çok fazla stok veya çok yüksek alacak, paranın stoklarda ya da müşterilerde sıkıştığına işaret edebilir; bu iyi de olabilir kötü de, sektöre göre değişir.

Pasif tarafı, varlıkların hangi kaynakla finanse edildiğini gösterir.

Kısa Vadeli Yükümlülükler: Bir yıl içinde ödenmesi gereken borçlar. Tedarikçilere ödenecekler, bir yıldan kısa krediler, vergi ve personel borçları.

Uzun Vadeli Yükümlülükler: Vadesi bir yıldan uzun borçlar. Uzun vadeli banka kredileri, tahvil borçları.

Özkaynak: Borçlar ödendikten sonra ortaklara ait olan kısım. Başlıca alt kalemleri:

• Ödenmiş Sermaye: Ortakların şirkete koyduğu ana para.
• Kâr Yedekleri / Geçmiş Yıl Kârları: Dağıtılmayıp şirkette bırakılan birikmiş kârlar.
• Dönem Net Kârı/Zararı: İçinde bulunulan dönemin sonucu.

Önemli bir nokta: özkaynak, şirketin "piyasa değeri" değildir. Defter üzerindeki muhasebe değeridir. Şirketin borsadaki değeri özkaynaktan çok farklı olabilir; bu farkı PD/DD oranı ölçer (aşağıda).

Tabloya ilk kez bakarken şu sırayı izlemek işi kolaylaştırır:

1. Toplam aktif büyüklüğü: Şirket ne kadar büyük? Geçen yıla göre büyümüş mü, küçülmüş mü?
2. Borç mu özkaynak mı ağır basıyor: Toplam varlıklar daha çok borçla mı yoksa özkaynakla mı finanse edilmiş?
3. Kısa vadeli borç vs dönen varlık: Yakın vadede ödenecek borçları karşılayacak likit varlık var mı?
4. Nakit durumu: Kasada/bankada makul bir nakit var mı, yoksa her şey stok ve alacakta mı?
5. Özkaynak yönü: Özkaynak yıllar içinde büyüyor mu (kâr biriktiren şirket) yoksa zararla eriyor mu?

Tek bir yıla bakmak yerine birkaç yılı yan yana koymak çok daha anlamlıdır. Bir kalemin tek başına "büyük" ya da "küçük" olması değil, zaman içinde nasıl değiştiği ve aynı sektördeki başka şirketlere göre nerede durduğu önemlidir.

Ham rakamlar yerine oranlar, farklı büyüklükteki şirketleri kıyaslamayı sağlar. En çok bakılan birkaçı:

Cari Oran = Dönen Varlıklar / Kısa Vadeli Yükümlülükler Kısa vadeli borçları karşılama gücünü ölçer. Örnek: dönen varlıklar 300, kısa vadeli borç 200 ise cari oran 1,5'tir. 1'in altı, yakın vadeli borçların likit varlıkları aştığına işaret eder; ama "ideal" değer sektöre göre değişir, tek başına iyi/kötü demek doğru olmaz.

Net İşletme Sermayesi = Dönen Varlıklar − Kısa Vadeli Yükümlülükler Yukarıdaki örnekte 300 − 200 = 100. Pozitif olması, günlük işleyişi döndürecek tamponun olduğunu gösterir.

Borç/Özkaynak Oranı = Toplam Yabancı Kaynak / Özkaynak Şirketin ne kadar borçla, ne kadar kendi parasıyla döndüğünü gösterir. Örnek: toplam borç 400, özkaynak 600 ise oran 0,67'dir. Yüksek olması daha fazla finansal risk anlamına gelebilir; düşük olması daha temkinli bir yapıya işaret eder.

Özkaynak Oranı = Özkaynak / Toplam Aktif Varlıkların yüzde kaçının ortaklara ait olduğunu (borçsuz kısmını) gösterir.

Bu oranların hiçbiri tek başına "al" ya da "satma" demez. Her biri bir soru işaretini açıklığa kavuşturmak için bir başlangıç noktasıdır; asıl iş, neden öyle olduğunu sektör ve şirket bağlamında düşünmektir.

Bilanço, fiyatla birleşince değerleme oranlarını üretir:

PD/DD (Piyasa Değeri / Defter Değeri): Şirketin borsadaki toplam değerinin, bilançodaki özkaynağına oranı. Piyasanın, defterdeki özkaynağın kaç katını ödediğini gösterir.

F/K (Fiyat/Kazanç): Bu oran net kâra dayanır; doğrudan bilançodan değil, gelir tablosundan gelen kârla hesaplanır ama ikisi birlikte okunur.

Sık yapılan hatalar:

• Borcu kötü, nakdi iyi sanmak: Borç her zaman kötü değildir; makul borç, büyümeyi finanse edebilir. Önemli olan borcun ödenebilir olması.
• Tek yıla bakmak: Trend, tek bir fotoğraftan daha çok şey anlatır.
• Sektörü görmezden gelmek: Bir bankanın, bir perakendecinin ve bir fabrikanın bilançoları çok farklı görünür; aynı kalıpla okunamaz.
• Defter değerini piyasa değeri sanmak: Özkaynak muhasebe değeridir, şirketin gerçek/güncel değeri değildir.

Bir şirketin güncel bilanço kalemlerini, oranlarını veya bunların ne anlama geldiğini öğrenmek istersen FinansZeka'ya sorabilirsin; rakamlar zamanla değişeceği için burada belirli bir tutar vermek yerine yöntemi anlatmayı tercih ettik.